Pre nekoliko dana Srbijom se proširila vest da je bagerista koji je radio na gašenju požara i sanaciji deponije Golo Brdo kod Novog Pazara preminuo nakon što se na buldožer kojim je ravnao deponiju obrušila velika količina smeća koja ih je potom nosila više od 100 metara. Kakva je situacija sa otpadom i na koji način se ovo pitanje shvata u Srbiji pokušaću da obradim u kratkom osvrtu.

Može se reći da živimo u Srbiji punoj otpada. Produkcija sve većih količina otpada čini da deponije postaju sve brojnije i sve više degradiraju životnu sredinu. Deponije zauzimaju velike površine obradivog zemlјišta, prerastaju u nekontrolisana smetlišta sa visokim rizikom od udesnih situacija i zahtevaju ogromne troškove sanacije i rekultivacije. Ogromna količina otpada nastaje svakog dana, kako u naselјima, tako i u polјoprivrednim područjima.

Na deponijama otpad se skuplјa godinama. Otpad se skuplјa kako na projektovanim deponijama, tako i na divlјim smetlištima. Biohemijski procesi razlaganja otpada negativno utiču na životnu sredinu. Deponije komunalnog otpada zagađuju zemlјište i bilјke, vazduh, podzemne i površinske vode, na njima se u ogromnim količinama razmnožavaju pacovi, miševi i insekti, što doprinosi širenju infekcija. Sastav otpadnih materija je veoma različit i uklјučuje čvrsti komunalni otpad, industrijski, kao i polјoprivredni, medicinski, elektronski i druge vrste otpada mešovitog sastava.

Poseban problem predstavlјa opasni otpad (hemijski i biološki ) sa izrazitim zagađujućim efektom i mnogim negativnim posledicama po lјudsko zdravlјe i životnu sredinu. Posebno je značajno istaći da je količina ove vrste otpada znatno porasla u poslednjem periodu zbog različitih vrsta pesticida koji se primenjuju u polјoprivredi i industrijskog otpada koji sadrži kancerogene i toksične materije. Svake godine u reke dospeva velika količina opasnog otpada a industrijski pogoni i saobraćaj izbace u atmosferu na tone aerosola i isto toliko pepela. Problem je u tome što se otpada ne prerađuje, već se odvozi na već postojeće deponije ili se prave divlje deponije koje zauzimaju velike površine u okolini gradova i predstavlјaju opasno zagađujuće supstance vazduha, vode i zemlјišta.

U Srbiji se godišnje odloži oko 2,2 miliona tona otpada, što je nezamisliv podatak za državu sa relativno malim brojem stanovnika. Dnevno, po glavi stanovnika to bi iznosilo od 0,8 do 1,3 kg čvrstog otpada.

I najveći laici mogu da izračunaju koliko u Srbiji u svakoj opšini ima registrovanih bolničkih kreveta, domova za stara i nemoćna lica, privatnih stomatoloških ordinacija, privatnih apoteka, privatnih poliklinika, veterinarskih ambulanti i dr. Gde završava sav taj medicinski otpad u malim opštinama i mesnim zajednicama ruralnog tipa? Šta građani rade sa lekovima kojima je istekao rok trajanja, šta građani rade sa upotrebljenim špricevima, gazama i drugim medicinskim otpadom? Kako se odnosimo prema otpadu koji sami proizvedemo u kuhinji, gde prosipamo iskorišćeno ulje, otpad koji može da se kompostira i sl? Šta se dešava kada sami i bez nadzora upotrebljavamo pesticide prilikom tretiranja poljuprivrednih proizvoda, koje su to količine opasnih materija koje indirektno unosimo u naš organizam? To su pitanja koja sami moramo da se zapitamo i na koja svi moramo da odgovorimo.

Istraživanjem ponašanja potrošača utvrdjeno je da je sve veći segment stanovništva spreman da plati više za ekološki orjentisane proizvode. Danas je sasvim izvesno da će javnost sve više biti protiv svakog oblika degradacije životne sredine. Jer ekološka svest stanovništva je u neprestanom porastu, pre svega zbog rastuće aktuelnosti ekoloških problema, ali i promena globalnog načina razmišljanja uopšte. Sa druge strane javnost se protivi otvaranju novih projektovanih deponija, izgradnji spalionica u blizini naseljenih mesta (slučaj potpisivanja peticije građana za spalionicu medicinskog otpada u Kragujevcu i Rumi).

I ako je javnost u Srbiji spoznala kao problem i opasnost otpad i postupanje s otpadom, ona ga ne oseća i ne doživljava kao svoj, nego kao tuđi i za čije rešavanje je nadležan i odgovoran neko drugi – država, lokalna samouprava, industrija. U najvećem broju slučajeva, spremnost na učešće na rešavanju ovog problema, javnost pokazuje samo kada je sama ugrožena ili ukoliko je sama zainteresovana za njegovo rešavanje.

Uticaj opasnog i komunalnog otpada na životnu sredinu je višestruko negativan, a primarni razlozi za to u Srbiji su: nedovoljna pokrivenost opštine uslugama JKP-a, što uslovljava formiranje divljih deponija, neuređenost glavnih deponija, kao i niska svest građana o očuvanju životne sredine. Samim tim, na teritoriji opština se stvaraju divlje deponije koje se nekontrolisano šire, javlja se prenatrpanost glavne deponije otpadom, a sve je to izvor potencijalnih zaraznih bolesti stanovništva i zagađenosti svih sektora životne sredine: vazduha, zemljišta i vode.

Danas je u potpunosti preovladala ideja da otpad ne treba uništavati, već ga treba koristiti. Spaljivanje otpada je ekološki štetno, a ekonomski neisplativo, pošto se radi o sirovini koja sadrži niz korisnih komponenti.

Brojne analize su pokazale da je jedan od najvećih ekoloških problema u Srbiji neodgovarajuće postupanje sa otpadom.

Podaci o nastajanju, načinu odlaganja i količinama otpada u Republici su nepotpuni. Već smo pomenuli da se procenjuje da se na godišnjem nivou sakuplja oko 2.200.000 tona otpada koji uključuje otpad iz domaćinstava, komercijalni otpad i neopasan industrijski otpad, ali i otpad iz zdravstvenih ustanova, klanični i građevinski otpad. Komunalni otpad se odlaže, uglavnom, na neuređene deponije, a postoji i ogroman broj divljih deponija zbog nesavesnog postupanja stanovništva, kao i činjenice da oko 2.500.000 domaćinstava nije pokriveno organizovanim sakupljanjem otpada. Prema podacima projekta „Plan upravljanja opasnim i medicinskim otpadom“ procenjuje se da se u Srbiji proizvede između 230.000 t i 460.000 t godišnje opasnog industrijskog i medicinskog otpada, uključujući otpadna motorna ulja, mešane organsko-vodene emulzije i ostali opasan otpad.

Ne postoje postrojenja za tretman i odlaganje opasnog otpada, niti odgovarajući prostor za skladištenje. Opasan otpad se privremeno skladišti u uglavnom, neodgovarajućim uslovima na mestu nastanka, ali se često bez ikakve kontrole odlaže na komunalne ili divlje deponije.

Produkcija opasnog otpada se povećava iz godine u godinu, i raste paralelno sa brojem tehnoloških procesa i brojem supstanci koje su našle primenu u tim procesima. Takođe, postoje i nekontrolisani postupci stvaranja opasnog otpada.

Negativne posledice nekontrolisanog odlaganja ili nepravilnog tretiranja opasnog otpada, po životnu sredinu i zdravlje stanovništva mogu biti katastrofalne, što nameće potrebu ozbiljnog razmatranja i organizovanja rešenja ovog problema. Mogućnosti ima puno, samo ih treba primeniti na tehnički ispravan i ekonomski isplativ način.

Kao država čiji je jedan od postavljenih ciljeva ulazak u Evropsku uniju, Srbija će morati da izvrši niz institucionalnih promena, ali i niz promena socio-kulturnih obrazaca koji će (u nekim oblastima) nužno dovesti i do promene načina života njenih građana. Jedna od ovakvih oblasti je i zaštita životne sredine. Osim usvajanja ekoloških principa na institucionalnom nivou, neophodno je i jačanje ekološke svesti građana, i to, ne samo u cilju pristupanja EU, već i u cilju usvajanja takvih vrednosti koje će omogućiti održiv opstanak našeg društva u celini. U tom cilju, potrebno je informisati građane o ekološkim problemima, promovisati ekološke vrednosti, ali, najvažnije, podsticati njihov lokalni aktivizam i participaciju, kako u ekološkim, tako i u svim drugim oblastima društvenog života.

Autor: Mladen Radović, master ekolog