Autor: Mile Obrenović

Kraj Prvog svetskog rata je za Nemačku označio početak nametnute demilitarizacije od strane pobedničkih sila, kako bi se sprečilo da Nemačka opet bude u stanju da ponovo započne rat u skorijoj budućnosti. Ograničenja su bila i kvantitativnog i kvalitativnog karaktera. Članom 160 Versajskog ugovora bilo jepredviđeno da nakon 31. marta 1920. godine „ukupan broj pripadnika oružanih snaga Nemačke ne sme prelaziti 100.000 ljudi, uključujući oficire i osoblje depoa…“, dok se uloga oružanih snaga ograničava tako da „Vojska sme biti isključivo namenjena održavanju reda u unutrašnjosti i kontroli granica“. Međutim, ova ograničenja su prevazilažena na nekoliko načina. Kada je reč o broju pripadnika oružanih snaga, Nemačka se pridržavala ograničenja kada je reč o zvaničnim pripadnicima oružanih snaga, ali je to ograničenje nadomestila povećavajući broj ljudi pod oružjem kroz ilegalne ili poluilegalne milicije. Na taj način je veliki broj Nemaca prošao neovlašćenu vojnu obuku i od 1923. godine su aktivno sprovođene pripreme za mobilizaciju kroz različite neformalne tokove kako bi se zaobišlo nametnuto ograničenje. Mobilizacioni planovi Rajhsvera (Reichswehr) iz 1925. godine su predviđali mogućnost mobilizacije 300.000 ljudi, što je tri puta više od onog što je dozvoljeno Versajskim ugovorom. Slično je bilo i sa naoružanjem, koje je ilegalno čuvano i nabavljano, a od 1927. godine se i proizvodilo u fabrikama koje nisu imale ovlašćenje za proizvodnju ratnog materijala, u količinama koje su u velikoj meri premašivale one utvrđene ugovorom.

Sprovedena militarizacija Nemačke mimo mirovnog ugovora omogućila je da Nemačka otpočne Drugi svetski rat 1939. godine. Pošto Versajski mirovni ugovor nije uspeo da spreči militarizaciju Nemačke, nakon Drugog svetskog rata su 4 pobedničke sile (Sjedinjene Američke Države, Velika Britanija, Francuska i Sovjetski Savez) odlučile da odu korak dalje u vojnom „obuzdavanju“ Nemačke. Tako, za razliku od perioda nakon Prvog svetskog rata, kada je Nemačka zadržala vojnu autonomiju i kada se verovalo da će poštovati odredbe Versajskog ugovora o demilitarizaciji, sada su sile pobednice odlučile da joj „oduzmu“ vojnu autonomiju i da uspostave svoju upravu. U praksi, to je značilo rasformiranje nemačkih oružanih snaga i podelu Nemačke na 4 okupacione zone i uspostavljanje protektorata od strane pobedničkih sila. Međutim, ubrzo je struktura međunarodnog sistema poprimila jasna obeležja bipolarnosti, sa dve dominantne suparničke svetske sile – SAD i SSSR – i dva vojna saveza predvođena ovim silama – Severnoatlantski savez i Varšavski pakt. To suparništvo je drastično uvećalo strateški značaj podeljene Nemačke, s obzirom na to da je ona bila granična oblast dva suprotstavljena bloka. Tako je Zapadna Nemačka (Savezna Republika Nemačka) bila najisturenija američka tačka ka suparničkom, sovjetskom polu; dok je Istočna Nemačka (Nemačka Demokratska Republika) bila najisturenija sovjetska tačka ka suparničkom, američkom polu. Prekretnica u ovom drugom talasu naaoružavanja Nemačke je članstvo u NATO 1955. godine, tako da se Nemačka nije naoružavala bez bliske saradnje SAD i saveznicama. Njen strateški geografski položaj u odnosu na SSSR, izražen antikomunistički režim, ekonomska i tehnološka snaga učinili su je bitnim faktorom u zaštiti zapadne Evrope od komunističke agresije sa istoka. Tako, iako su oružane snage Nemačke bile raspuštene nakon Drugog svetskog rata, usled prethodno navedenih elemenata, interes SAD je bio ponovna militarizacija Nemačke. Tadašnji američki predsednik Truman je 1950. godine prihvatio predlog američke administracije da ponovno naoružavanje Zapadne Nemačke postane deo zvanične politike SAD. Američki interes je bio da se politika nužnosti militarizacije Nemačke prenese i na viši nivo, odnosno da postane deo politike NATO saveza. To je podrazumevalo da saveznici u NATO-u, pre svih Velika Britanija i Francuska, koje su pored SAD imale svoje okupacione zone u Nemačkoj, moraju da se usaglase sa tim. Ono što je otežavalo njihovu saglasnost sa ovim je to što su one, za razliku od SAD, imale vekovnu istoriju sukobljavanja sa Nemačkom i što su pretrpele znatno teže posledice od Nemačke u dva svetska rata, što je budilo strah od ovakvog plana. Velika Britanija je ubrzo stala na stranu SAD i podržala njen plan o ponovnoj militarizaciji Nemačke, dok je Francuska nastavila da se protivi tom planu. Ipak, pritisci su bili sve snažniji, a Francuska politika sve usmerenija ka prihvatanju plana militarizacije Nemačke zbog toga što je: 1) Francuska dobila gotovo milijardu dolara kroz Maršalov plan, čime je njena politika bila vezanija za američku; 2) NATO savez je služio kao garant zaštite od potencijalne Nemačke agresije; 3) osnivanje Evropske zajednice za ugalj i čelik, na inicijativu francuskog ministra spoljnih poslova Šumana imalo, između ostalog, za cilj eliminaciju budućih sukoba sa Nemačkom; 4) američka podrška Francuskoj u ratu u Indokini bila sve veća, što je obavezivalo Francusku da prilagođava svoju politiku američkoj. Posle višegodišnjeg odupiranja, Francuska je 1955. godine izglasala prihvatanje Pariskog sporazuma kojim je odobrena ponovna militarizacija Nemačke. Tako je 1955. godine Zapadna Nemačka ponovo formirala svoje oružane snage i postala članica NATO saveza, čime je otpočeo proces druge militarizacije Nemačke, uključujući i razmeštanje taktičkog nuklearnog naoružanja SAD i učešće u „nuklearnom deljenju“. Dakle, za razliku od prve militarizacije, druga militarizacija je bila rezultat uticaja spoljnih aktera, pre svega SAD.

Kraj Hladnog rata značio je ujedinjenje Nemačke i raspad SSSR, što je značilo da Nemačka više nije bila pogranična oblast dva suprotstavljena bloka. Tako, dotadašnja potreba SAD za militarizacijom Zapadne Nemačke, koja se zasnivala na odvraćanju SSSR-a, je sa pomenutim promenama nestala. Ujedinjena Nemačka, kao i gotovo ceo evropski kontent postao je deo širokog spleta ugovora o kontroli naoružanja, a samim Dogovorom o konačnom statusu Nemačke njoj je zabranjeno da razvija i poseduje oružje za masovno uništenje. Od kraja Hladnog rata je Nemačka zagovarala politiku trgovinske međuzavisnosti („Wandel durch Handel“), a odbacivala politiku moći („Machtpolitik”). Međutim, u periodu nakon 2002. godine kontrola naoružanja u Evropi, kao i odnosi koordinacije i kooperacije NATO i Rusije u oblasti bezbednosti počinju da slabe i kulminiraju geopolitičkim sučeljavanjem oko Crnog mora – najpre ruskom intervencijom u Gruziji 2008. godine, zatim na Krimu 2014. godine i na kraju vojnom intervencijom u Ukrajini 24. februara 2022. godine. Nedugo nakon toga tadašnji kancelar Šolc je održao govor koji je postao poznat kao „Zeitenwende“, što označava prekretnicu. To se može smatrati trećim talasom militarizacije Nemačke nakon Prvog svetskog rata, uz stvaranje posebnog fonda za jačanje vojske i pomoć Ukrajini, ali uz zadržavanje jake veze sa SAD. Nakon ovog govora je Nemačka prekinula višedecenijsku praksu da ne šalje oružje u krizna područja. Tako je, prema zvaničnim podacima nemačke Savezne Vlade (Bundesregierung), od početka rata Ukrajini, između ostalog, poslato: 269 oklopnih vozila MRAP; 140 borbenih vozila MARDER; 103 tenka LEOPARD 1A5; 18 tenkova LEOPARD 2A6; 60 samohodnih protivvazdušnih topova GEPARD; 6 raketnih sistema IRIS-T; 3 raketna sistema PATRIOT; 25 samohodnih haubica PANZERHAUBITZE 2000; 9 samohodnih haubica ZUZANA 2; 3 raketna sistema HIMARS; 5 raketnih sistema MARS II i brojno drugo oružje. Pored isporuke oružja, po prvi put od kraja Drugog svetskog rata Nemačka je samostalno i trajno rasporedila svoje oružane snage van teritorijalnih granica. Reč je o uspostavljanju brigade Bundesvera u Litvaniji, sa ciljem odvraćanja Rusije. Prve trupe su upućene 2024. godine, a cilj je da brigada punu operativnu sposobnost stekne 2027. godine, kada će brojati 5.000 pripadnika (4.800 vojnih lica i 200 civila). I na kraju, treća stvar zbog koje govor Šolca predstavlja prekretnicu i početak treće militarizacije Nemačke, odnosi se na ulaganja u Bundesver. Već u samom govoru Šolc je istakao: „Savezni budžet za 2022. godinu obezbediće jednokratni iznos od 100 milijardi evra za fond. Taj novac ćemo iskoristiti za neophodne investicije i projekte naoružanja“. Do tada je u nemačkom Ustavu postojalo fiskalno ograničenje (Schuldenbremse) koje je sprečavalo prekomerna zaduživanja, te je u članu 115 nemačkog Ustava navedeno: „Ovaj princip se smatra ispunjenim kada prihodi dobijeni zaduživanjem ne prelaze 0,35% u odnosu na nominalni bruto domaći proizvod (BDP). Pošto je osnivanje specijalnog fonda (Sondervermögen) od 100 milijardi evra prevazilazilo ovo ograničenje i time bilo protivustavno, svega par meseci nakon govora Šolca je izvršena ustavna promena koja je omogućavala preduzimanje ove finansijske mere u cilju jačanja vojnih sposobnosti Nemačke. Tako je članu 87a nemačkog Ustava dodata klauzula (1a) u kojoj se navodi: „Radi jačanja savezničkih i odbrambenih sposobnosti, savezna vlada može osnovati poseban fond za Bundeswehr sa sopstvenim ovlašćenjem za zaduživanje u jedinstvenom iznosu do 100 milijardi evra. Pored ove kratkotrajne finansijske mere u cilju jačanja vojnih sposobnosti Nemačke, Šolc se obavezao i na preduzimanje dugotrajne finansijske mere u vidu povećanja budžetskih sredstava za sistem odbrane čime bi se ispunio NATO standard od 2% ukupnog BDP-a.Tako je već 2024. godine Nemačka za odbranu izdvojila 68,58 milijardi evra, što je iznosilo 2,01% ukupnog BDP-a, čime je prvi put od kraja Hladnog rata dostignut NATO standard. Međutim, ovaj nivo je nakon samita NATO u Hagu u junu 2025. godine povećan na 5% BDP koji bi trebalo dostići u narednom desetogodišnjem periodu, što će predstavljati poseban izazov za Nemačkom koja se već par godina nalazi u recesiji.Na kraju, kada je reč o obaveznom služenju vojnog roka u Nemačkoj, iako je ukinut 2011. godine, u periodu nakon Zeitenwende-a njegovo ponovno uvođenje se sve češće razmatra. Tako je nemački ministar odbrane, Boris Pistorijus, sve češće zagovara da je švedski model „posebno pogodan“ za nemačke potrebe.

Izborom Merca za novog kancelara 2025. godine nemačka je nastavila da se kreće put jačanja odbrambenih spsobnosti ali uz održavanje jake veze sa SAD i nastavak kupovine američkih oružanih sistema zarad pomoći Ukrajini. Još u predizbornoj kampanji Merc je govorio o neophodnosti snažnije vojne podrške Ukrajini, ističući važnost isporuke krstarećih raketa dugog dometa TAURUS, koje bi mogle pogoditi ciljeve u Rusiji, a čemu se tadašnji kancelar Šolc protivio kako ne bi došlo do eskalacije rata. Kada je reč o obaveznom služenju vojnog roka, Hrišćansko-demokratska unija, na čijem čelu se nalazi Merc, izglasala je na svojoj stranačkoj konvenciji da se zalaže za postupni povratak obaveznog služenja vojnog roka u Nemačkoj. Jedna od veoma bitnih odluka koju je doneo Merc, odnosi se na promenu ranije pomenutog ustavnog ograničenja u vezi sa ograničenim zaduživanjem, kako bi reforma sistema odbrane bila moguća. Iako je u predizbornoj kampanji Merc, uz članove stranke Alternativa za Nemačku (AfD), bio jedan od glavnih zagovornika odgovorne ekonomske politike, ističući da kočnicu zaduživanja ne treba menjati jer će predstavljati opterećenje narednim generacijama, ubrzo nakon federalnih izbora se njegov stav promenio. Od tada je isticao neophodnost ove ustavne promene, a zbog nužnosti dvotrećinske većine u Bundestagu za izmenu Ustava, iskoristio je trenutak da se predlog ustavne izmene i glasanje dogode pre formiranja nove vlasti, pošto zbog brojnosti AfD-a u novom sazivu ne bi imao dvotrećinsku većinu. Uz podršku Socijaldemokrata i Zelenih izglasana je promena Ustava, te sada više ne postoji ograničenje u zaduživanju kada je reč o odbrani. Time je omogućeno i usvajanje reformskog paketa od 500 milijardi za vojsku i 500 milijardi za infrastrukturu i klimatsku neutralnost. Na kraju, u junu mesecu na NATO samitu, kancelar Merc je pozitivno komentarisao američki predlog o povećanju izdvajanja za odbranu na 3.5% ukupnog BDPa, ističući da je Nemačka spremna da taj standard dostigne 2029. godine, što će biti moguće upravo usled neograničenog zaduživanja u oblasti odbrane.

Upoređujući ova tri procesa ponovnog naoružavanja Nemačke, može se zaključiti da je je ovaj poslednji i dalje visoko uslovljen i ograničen spoljnim determinantama poput politke SAD prema NATO i ruske vojne intervencije u Ukrajini. Takađe, ne smeju se zanemariti ni unutrašnje determnante koje deluju ograničavanje na ponovnu militarizaciju Nemačke u punom kapacitetu poput istorijskog iskustva dva poraza od Rusije u prethodnom veku, ekonomske recesije i političkih previranja koja jačaju alternativne političke snage.